Het risico op stroomtekorten in Nederland neemt de komende jaren sneller toe dan eerder werd verwacht. Netbeheerder TenneT waarschuwt dat vooral winteravonden zonder veel wind en zon kwetsbaar kunnen worden. Op zulke momenten is de vraag naar elektriciteit hoog, terwijl de opwek uit duurzame bronnen juist laag kan zijn. Dat kan niet alleen gevolgen hebben voor de leveringszekerheid, maar ook voor de energieprijzen van huishoudens en mkb-bedrijven.
Waarom TenneT waarschuwt voor stroomtekorten
TenneT, de beheerder van het Nederlandse hoogspanningsnet, ziet dat de balans tussen vraag en aanbod op de elektriciteitsmarkt kwetsbaarder wordt. De vraag naar stroom stijgt de komende jaren door elektrificatie. Denk aan meer elektrische auto’s, warmtepompen, verduurzaming in de industrie en een groeiend stroomverbruik door datacenters.
Tegelijkertijd is Nederland steeds afhankelijker van wind- en zonne-energie. Dat is goed voor de verduurzaming, maar zorgt ook voor nieuwe uitdagingen. Op momenten dat het niet waait en de zon niet schijnt, moet er voldoende regelbare elektriciteitsproductie beschikbaar zijn. Dat zijn bijvoorbeeld gascentrales of andere bronnen die stroom kunnen leveren wanneer dat nodig is.
Vooral winteravonden vormen een risico
Volgens TenneT ontstaan de grootste risico’s op koude winteravonden. Juist dan gebruiken huishoudens en bedrijven veel elektriciteit, terwijl zonnepanelen weinig opleveren en windmolens afhankelijk zijn van het weer. Als er op zo’n moment onvoldoende regelbaar vermogen beschikbaar is, kan er tijdelijk te weinig stroom zijn om aan de volledige vraag te voldoen.
Dat betekent niet automatisch dat heel Nederland zonder stroom komt te zitten. In extreme situaties kan er gecontroleerd worden ingegrepen, bijvoorbeeld door tijdelijk bepaalde delen van het stroomverbruik af te schakelen. Het doel is dan om het elektriciteitssysteem als geheel stabiel te houden.
Stroomtekorten kunnen ook invloed hebben op energieprijzen
Een dreigend tekort aan elektriciteit raakt niet alleen de leveringszekerheid. Ook de energieprijzen kunnen gevoeliger worden voor schommelingen. Wanneer stroom schaars is, stijgt de prijs op de markt vaak sneller. Vooral op momenten met veel vraag en weinig aanbod kunnen de tarieven flink oplopen.
Niet ieder huishouden merkt dat direct op dezelfde manier. Bij een vast energiecontract blijft het afgesproken tarief gedurende de looptijd gelijk. Bij een variabel of dynamisch energiecontract bewegen de prijzen sneller mee met de markt. Daardoor kunnen consumenten met zo’n contract meer profiteren van goedkope uren, maar ook meer last hebben van dure piekmomenten.
Wat betekent dit voor huishoudens?
Voor huishoudens wordt het belangrijker om goed te kijken naar het type energiecontract. Wie zekerheid wil, kan kiezen voor een vast contract waarbij de tarieven voor een bepaalde periode vaststaan. Dat kan aantrekkelijk zijn als de markt onrustiger wordt en prijszekerheid belangrijker voelt.
Wie juist flexibel wil blijven, kan voordeel halen uit een dynamisch energiecontract. Daarbij kunnen de stroomprijzen per uur verschillen. Dat kan gunstig zijn als je grote verbruikers, zoals een elektrische auto, warmtepomp, wasmachine of vaatwasser, kunt gebruiken op momenten dat stroom goedkoper is. Tegelijkertijd vraagt zo’n contract meer aandacht, omdat de prijs op krappe winteravonden juist hoger kan uitvallen.
Ook mkb-bedrijven krijgen met meer onzekerheid te maken
Voor mkb-bedrijven kunnen prijsschommelingen nog sterker doorwerken. Een bakkerij, werkplaats, kantoor, horecazaak of winkel gebruikt vaak meer stroom dan een gemiddeld huishouden. Als veel van dat verbruik plaatsvindt tijdens dure piekuren, kan de energierekening sneller oplopen.
Daarom wordt het voor ondernemers belangrijker om het energiecontract en het verbruiksprofiel naast elkaar te leggen. Sommige bedrijven kunnen hun verbruik deels verschuiven, bijvoorbeeld door machines, koeling, verwarming of laadmomenten slimmer te plannen. Niet elk bedrijf heeft die ruimte, maar kleine aanpassingen kunnen in een krapper elektriciteitssysteem meer verschil maken.
Waarom dit een Europees probleem is
De Nederlandse stroomvoorziening staat niet los van de rest van Europa. Landen zijn via grensoverschrijdende verbindingen met elkaar verbonden. Daardoor kan Nederland stroom importeren als er hier te weinig aanbod is, maar dat werkt alleen als buurlanden op dat moment voldoende elektriciteit beschikbaar hebben.
Als meerdere landen tegelijk te maken krijgen met kou, weinig wind en weinig zon, wordt die afhankelijkheid kwetsbaarder. TenneT benadrukt daarom dat het probleem niet alleen nationaal moet worden bekeken. Ook in andere Europese landen moeten voldoende betrouwbare elektriciteitsbronnen beschikbaar blijven.
Gascentrales en regelbaar vermogen blijven voorlopig nodig
Volgens TenneT is er meer aandacht nodig voor regelbaar vermogen. Dat zijn energiebronnen die kunnen bijspringen wanneer wind en zon onvoldoende leveren. Gascentrales spelen daarin voorlopig nog een belangrijke rol, omdat ze relatief snel kunnen worden opgestart en elektriciteit kunnen leveren op momenten van schaarste.
Een mogelijke oplossing is een capaciteitsmechanisme. Daarbij krijgen centrales of andere aanbieders van regelbaar vermogen niet alleen betaald voor de stroom die ze leveren, maar ook voor het beschikbaar blijven op momenten dat ze nodig kunnen zijn. Zo moet worden voorkomen dat centrales sluiten omdat ze te weinig draaiuren maken, terwijl ze bij piekbelasting wel belangrijk zijn voor de leveringszekerheid.
Stroomtekort is iets anders dan netcongestie
Het is belangrijk om het risico op stroomtekorten niet te verwarren met netcongestie. Bij netcongestie is er lokaal te weinig ruimte op het stroomnet om elektriciteit te transporteren. Er kan dan landelijk genoeg stroom zijn, maar het netwerk kan die stroom niet altijd op de juiste plek krijgen.
Het probleem waar TenneT nu voor waarschuwt, gaat vooral over de vraag of er op bepaalde momenten voldoende elektriciteit beschikbaar is. De oplossing ligt dus niet alleen in dikkere kabels en zwaardere elektriciteitsstations, maar ook in voldoende productiecapaciteit op momenten dat de vraag hoog is en duurzame opwek laag.
Wat kun je nu doen?
Voor consumenten en ondernemers is er geen reden voor paniek, maar wel reden om bewuster naar energie te kijken. Wie binnenkort een nieuw contract nodig heeft, doet er goed aan om op tijd energie te vergelijken. Zo voorkom je dat je moet kiezen op een moment waarop de markt onrustig is of tarieven snel veranderen.
Ook loont het om je verbruik beter te begrijpen. Huishoudens kunnen kijken wanneer grote apparaten worden gebruikt. Ondernemers kunnen onderzoeken of piekverbruik omlaag kan of beter verspreid kan worden over de dag. In een energiesysteem waarin vraag en aanbod vaker onder druk staan, wordt slim omgaan met stroom steeds waardevoller.
Prijszekerheid wordt minder vanzelfsprekend
De waarschuwing van TenneT laat zien dat leveringszekerheid, energieprijzen en infrastructuur steeds sterker met elkaar verbonden zijn. Nederland gebruikt steeds meer elektriciteit, terwijl het aanbod afhankelijker wordt van weersomstandigheden. Daardoor kan prijsrust minder vanzelfsprekend worden, vooral tijdens koude en windstille winterperiodes.
Voor huishoudens en mkb-bedrijven betekent dit dat het kiezen van het juiste energiecontract belangrijker wordt. Wie zekerheid wil, kijkt eerder naar vaste tarieven. Wie flexibel is en actief kan sturen op verbruik, kan juist voordeel halen uit dynamische prijzen. In beide gevallen geldt dat tijdig vergelijken helpt om beter voorbereid te zijn op een veranderende energiemarkt.